Si w pa manman lavi, madan sara osnon fanm potomitan, ou pa anyen nan je anpil gason an Ayiti kòm fanm. Fanm se mèvèy nan je anpil gason lakay nou, lè yo ka bay plezi nan kabann, fè manje, lave pase, fè pitit, okipe timoun souvan poukont yo ak kraze tout zo yo pou rann lavi lòt moun vin pi fasil avan tèt yo. Yon mantalite konsa kreye anpil pwoblèm paske li limite jan nou wè fanm e sa afekte lavi fanm tout  jan.  Si w retire fè bagay, fanm pa moun nan je anpil gason. Toutotan nou poko ka admèt se yon gwo pwoblèn nan kilti nou, lavi ak byennèt fanm ak tifi ap toujou an danje.

Anpil gason Ayisyen p ap janm avwe l, men fanm se bèt nwa nan je yo. Pi fò gason lakay nou pa wè fanm tankou moun k ap respire, ki gen rèv, ki gen santiman, ki ka pran desizyon osnon ki gen dwa pou ekziste san yo. Se vre se pa an Ayiti sèlman sa konsa, men sosyete n ap viv la kontinye fè sa pase tankou yon bagay ki nòmal. Jiskaprezan, sa poko janm priyorite pa n kòm pèp pou n kesyone mantalite sa a ki kontinye ap toupizi lavi fanm ak tifi chak jou pi plis. Sòti nan istwa nou kòm yon ansyèn koloni, kote se gason sèlman ki t ap koupe rache epi itilize fanm tankou yon machin ki la sèlman pou fè timoun ak bay plezi, pase pran ravaj relijyon fè nan fason diferan nou kontinye wè youn lòt sou baz si w se fanm osnon gason, rasin pwoblèm sa a fon, men nou ka mete pye sou kou l.

Gen an pakèt nan nou ki pran nan pyèj sistèm ki favorize dominasyon gason sou fanm nan k ap mande jan gason Ayisyen renmen fanm lakay, ou kwè se vre yo pa vle wè fanm? Gen twòp prèv nou ka demontre w ki pwouve sa. Pa ekzanp, pi fò mizik lanmou gason chante an Ayiti se pou fanm. Men lanmou sa a y ap chante a pa soti nan jan yo kwè youn ka grandi ak lòt kòm moun, men pito jan yo ka gen kontwòl sou lavi fanm nan manipile emosyon yo. Gason sa yo souvan, se premye moun k ap di jan fanm Ayisyèn bèl, men felisitasyon sa yo se pou fasilite yo kouche plis fanm. Yo rele fanm manman lavi paske se fanm ki ka fè timoun, men lè lòt gason parèy yo atake fanm nan kò yo, yo fèmen bouch yo. Ou pa janm tande yo di ase, lè gason parèy yo ap fè kadejak, kale, maltrete ak denigre fanm anba je yo, sa prèske pa janm revòlte yo. Jan de gason sa yo pi souvan, se nan fè pwezi yo bay fanm respè, men yo leve pitit gason yo an ti kòk pou kontinye sèk dominasyon an nan lavi fanm paske nan tèt yo fanm fèt tou rat.

Pi souvan, ou tande gason k ap pale fanm mal paske swadizan fanm pa gen konvèsasyon. Poutan, gason ki repete pawòl sa a pi souvan se premye fòs ki la pou fè fanm fèmen bouch yo lè yo gen yon bagay pou yo di kit li se nan legliz, nan taptap osnon nan lekòl. Kou yon fanm deside pale pou di sa l panse, li otomatikman tounen yon menas nan je yo. Gason konsa gen pou fè tout sa yo konnen, souvan menm itilize vyolans pou fè fanm pe bouch yo ou anpeche yo fè vwa yo pase lè lavi yo an danje. Yo di fanm Ayisyèn gen bèl fòm ak bèl bouda ki pou ba yo plezi, men menm fanm sa a nan je yo pa gen dwa fè anyen ak kò l san pèmisyon yo. Se tankou kò fanm se te pwopriyete prive yo. Si fanm sa a ta oze pran desizyon pou fè nenpòt sa l ta vle ak kò l, yo gen pou tèlman denigre l, sa l non l tout kote ak atake repitasyon l se twou la chèche pou fouye tèt li.

Nou pa ka espere pou kondisyon lavi fanm ak tifi chanje nan sosyete a, si yo otomatikman yon bèt nwa nan je anpil gason. Sa pa vle di fanm se zanj paske yo se fanm, men gason ki rayi fanm paske yo se fanm se youn nan pi gwo sous fleyo vyolans sou fanm, denigreman ak imilyasyon fanm ap sibi nan sosyete a depi lontan. Se vre se pa tout gason, men se pa kesyon an sa. Jounen jodi a nou dwe konprann e aksepte, gason ki pa vle wè fanm se youn nan pi gwo malè pandye pou lavi ak byennèt fanm. Jenerasyon pa nou an malerezman pa ka kontinye sitire sa.

Nou dwe kòmanse kesyone konpòtman sa yo depi tou piti lakay ti gason ki kwè yo gen pouvwa sou lavi tifi depi tou piti jis paske yo se gason. Nonplis, nou pa ka kontinye aksepte gason ki pral pran atik sa a pou yon menas kont gason, men k ap derefize rele dèyè gason parèy yo k ap fè mizik pou joure fanm, pale fanm mal jis pou detwi repitasyon yo osnon fè lòt vyolans ki pi grav sou yo ki pral andikape lavi yo. Fòk nou rive chanje fason nou wè ak pale de fanm nan sosyete a. Mete sou sa, kò fanm pa la sèlman pou bay gason plezi osnon pou gason kalonnen ak betiz lè lide yo di yo. Li lè pou nou sispann wè fanm nan yon sèl dimansyon. Nou pa ka kontinye ap leve tifi pou bay ekzistans gason plis valè ke lavi yo. Ou gen pouvwa jodi a pou pote patisipasyon pa w pou chanje sa. Nenpòt aksyon gwo ou piti ou ta sispèk gason fè ki met lavi yon fanm ak byennèt li an danje, rele bare dèyè l.

Atik: Krissy

Foto: Dana Scruggs/Adonis

Comments

comments