Youn sou chak 7 jèn fanm an Ayiti ki poko gen 20 tan fè pitit deja osnon ansent nan moman n ap ekri atik sa a. Nou se youn nan peyi nan Karayib la kote valè tifi ki mouri lè y ap fè pitit plis pase tout lòt kote. Fenomèn sa a pa rezilta paran ki demisyone osnon tifi ki twò cho jan anpil moun ta vle kwè sa, ni se pa volonte jèn fanm Ayisyèn pou yo fè pitit bonè jan anpil rechèch sou dosye sa a demontre. Okontrè tifi ak jèn fanm ki twouve yo nan sitiyasyon sa a souvan poko pare ni nan kò yo, ni nan lespri yo, ni nan pòch yo pou reponn ak responsabilite pou leve timoun. Kidonk, jèn fanm kontinye ap fè timoun nan fristrasyon sou chak jenerasyon.  Poutan malgre fristasyon, anpil jèn fanm an Ayiti toujou plis kontan lè se ti gason yo fè, paske nan tèt yo ti gason sa a ap ka vanje pou yo. Yon mantalite konsa se youn nan pi gwo pwazon  pou sosyete a.

Malgre lwa pou gason okipe pitit yo te pibliye depi lane 2014, pifò gason kontinye pa okipe timoun yo lakay nou. Okontrè menm gason sa yo ki komèt zak malonèt sa a se premye moun k ap joure fanm, fè chante ki pou degrade yo pou montre se fòt fanm nan. Rechèch yo montre, 40% fanmi k ap leve timoun an Ayiti gen yon sèl paran, pifò ladan yo pou pa di tout se manman sèlman. Si w pran responsabilite sa mande pou leve timoun menm lè tou 2 paran yo la e y ap travay, w ap ka imajine lajè fristasyon anpil tifi ak jèn fanm ki pa gen youn nan privilèj sa yo, ki twouve yo ak youn ou plizyè timoun sou ponyèt yo san papa ap pote.

Anpil nan jèn fanm sa yo pa sèlman fristre paske yo gen yon responsablite yo pa vle, sosyete a dèyè yo ap ba yo presyon pou fè yo santi yo koupab. Paske nenpòt jan sa ye a, menm si se ta yon pitit kadejak, depi w manman sosyete a oblije w pou renmen timoun ou fè a e pase mizè ak li sinon ou se pi gwo ladyablès ki genyen. Men pwoblèm nan, sosyete a pa janm fè gason demand sa a. Sosyete a pa janm bay gason presyon pou toujou la pou pitit yo ni fizikman ni emosyonèlman jan l mare sa ak nati fanm. Kidonk pou fanm sa yo santi yo pa fin pèdi nèt, pou yo defoule yo, pou yo di lavi a pa fin bon nèt sou yo, pou yo pwouve sosyete a pitit sa a se pa yon kaka san savon, yo leve pitit gason sa a pou l al vanje pou yo.

Men sou kiyès pitit gason sa yo pral vanje a? Repons ak kesyon sa a tris men pifò jèn fanm pa janm poze tèt yo yon tèl kesyon ni panse ak repèkisyon yon mantalite konsa. Mete sou sa, anpil nan yo malerezman pa gen ase kapasite refleksyon pou ta konprann danje ki gen nan yon tèl pratik. Poutan, pifò dakò pou pitit gason yo al remèt kou pou yo. Tout kou yo te pran nan men papa yo osnon gran frè ki te abize yo, tonton ki te maltrete yo, kouzen ki te imilye yo, kou ki te fè yo mal, kou ki  te rache inosans yo lè yo te timoun, kou ki mete dlo nan je yo chak lè yo pral dòmi, kou yo pa janm rakonte pèsonn, kou yo pa t konn si yo te pran ak tout kou yo bliye. Lè kou sa yo makonnen, yo transfòme an raj. Se nan raj sa a yo leve pitit gason yo ki pral remèt chak grenn tifi ak fanm ki kwaze wout yo monnen pyès yo sou chak jenerasyon. Kou sa yo tèlman fè mal, fanm leve pitit gason yo pou al remèt kou y ap gen pou pran nan men gason yo poko menm rankontre.  Kidonk, ou gen yon sosyete kote fanm ki blese nan nanm yo ak nan kò yo kontinye ap leve ti gason pou y al regle ak fanm pou sa lòt gason te fè yo pase. Pa gen anyen ki pi terib pase yon pratik konsa.

Leve ti gason nan raj, lapèn, lawont ak kilpabilite fanm ranmase nan men gason pandan tout lavi yo pou al vanje pou yo, se youn nan pi gran prèv ki montre jan sistèm nan fè fanm tounen pi gwo lènmi pwòp tèt yo aktout lòt fanm san yo pa konnen. Se yon twou won san fon ki kontinye fè fanm kwè yo jwenn repons ak doulè ak chaj sa charye paske yo se fanm ki chita sou yon manti. Ou pa ka vanje pwòp tèt ou pandan w ap detwi tèt ou ak moun ki nan menm kan ak ou. Nou pa ka ap leve ti gason pou fè fanm peye sa gason te fè manman yo pase. Se vre pèsonn pa ka bay sa yo pa genyen, men li lè li tan pou nou gade pratik sa a pou sa l ye nan sosyete a, yon kansè nan lavi tifi ak jèn fanm. Li lè pou nou aksepte dega mantalite sa a kontinye fè nan sosyete nou an. Li lè pou nou aksepte nou pap kontinye kite sistèm ki favorize gason sou fanm nan kontinye vòlè lavi ak byennèt tifi anba je nou la a san nou pa di ase.

Atik: Krissy

Foto: Saddi Khali

 

 

Comments

comments