Jis jounen jodi a, li difisil anpil pou jwenn dènye chif sou fenomèn kadejak la an Ayiti. Poutan li klè, se yon fenomèn k ap fin dechèpiye moun, sitou tifi ak jèn fanm nan sosyete a. Ministè Dwa Fanm ak plizyè lòt òganizasyon fanm gen nan ajanda yo pou akonpanye fanm ki viktim vyolans nan fè yo jwenn jistis. Nan yon peyi kote ta gen yon sistèm jistis ki ap mache, yon repons konsa te ka kontrekare fenomèn sa a. Men pou nou an Ayiti, toutotan nou poko rive konprann kadejak ak tout lòt vyolans fanm ak tifi sibi se pa fòt yo e se p ap janm fòt yo, lavi yo ap toujou menase e n ap kontinye make pa sou plas.

Se vre, gras ak travay anpil fanm tankou Myriam Merlet, kadejak se yon krim an Ayiti. Gen kèk avanse ki fèt, men wout la long toujou paske nou poko prèt pou jwenn yon souf ak fenomèn sa a, si sosyete a poko rive konprann e aksepte rad kout, pantalon san fouk, soti lanwit, machenan fè nwa, ak anpil lòt eskiz ankò pa rezon ki fè anpil gason kontinye ap fè krim sa a. Daprè ONU Fanm, 50% vyolans seksyèl ki fèt nan mond lan touche tifi ki gen pi piti pase sèz (16) lane. Kidonk, fenomèn sa a pa an Ayiti sèlman, men konpare ak sansibilizasyon ki fèt sou sa nan lòt peyi, nou dèyè ke kamyonèt la.

Jiskaprezan, kadejak se yon fenomèn nou pa diskite ase nan sosyete a. Si sa rive nou pale sou yon ka, se pa pou nou kesyone l, ni pou nou fè lòt moun derefize aksepte yon zak konsa. Men, se pito pou nou chache ki moun ki gen rezon ak ki moun ki gen tò. Pi souvan, se fanm ki viktim lan nou bay responsab tankou kò fanm ta yon leman k ap atire gason piyajè. Sou dosye sa a, nou divize an 2 kan nan sosyete a; yon kan ki gen lapèn pou viktim nan e ki souvan bliye sa nan 2 jou, ak yon lòt kan ki bay gason ki fè zak la rezon.

Lè yon tifi viktim yon kadejak, li viktim nan kòl ak nan lespri l, men nou pa janm manke kondane l pou sa. Sa ki vin fè, li viktim 2 fwa. Pi souvan nou di si yon gason fè kadejak sou yon fanm, se paske fanm nan te ba l bò pou fè l sa. Ni fanm ni gason lakay nou toujou jwenn yon dividal eskiz ak pawòl tèt anba pou nou jistifye zak malonèt sa a. Se swa l te mete rad ki twò kout osnon li te danse yon jan dwòl, chita, kouche mal, osnon menm respire ki ta mete yon gason sou sa, ki lakòz zak sa a rive fèt. Menm paran viktim nan souvan pa rive konprann tifi pa responsab si yo vyole yo. W ap wè anpil paran toujou gen tandans kriminen pwòp pitit yo si l ta sibi yon kadejak. Sa ki pi grav la, nou pa bay gason sèlman rezon lè yo fin fè dap-piyanp sou tifi ak fanm, nou asire nou pou viktim yo wont de zak yo sibi a. Gen yon seri kòmantè nou fè ki prèske di e bon pou tifi sa a, se li k te chache sa, tankou “sa l ta l chache nan chanm misye, tifi sa a cho twòp, li kole sou gason twòp, bon nèg la se nonm li, se nòmal pou sa rive l.”

“Gason ki fè kadejak sou fanm fè zak sa a paske yo kwè kò fanm se byen ak pwopriyete prive yo”

Se mank enfòmasyon ak sansibilizasyon ki fè anpil nan nou panse konsa an Ayiti, paske youn nan pawòl sa yo pa jistifye zak malonèt sa a. Anyen pa ka jistifye kadejak, paske moun ki fè kadejak sou fanm fè zak sa a paske yo kwè kò fanm se byen ak pwopriyete prive yo. Gason san konsyans ki komèt zak sa a, se asasen ki kwè grenn yo se mitrayèt yo, kidonk nenpòt fanm ak tifi yo jwenn sou wout yo gen pou viktim. Se gason ki kwè fanm pa konn di non, e menm si yo ta tande non fanm lan di a, nan tèt yo se kontinye yo tande. Kadejakè pa moun paske nan tèt yo, abize yon lòt moun ba yo plis valè. Se sa ki fè nou pa dwe janm nan danse kole ak yon mantalite ki danjere konsa e ki kontinye ap menase byennèt tifi ak fanm.

Mantalite danjere sa a fè nich li tou anndan enstitisyon piblik nou yo, ki swadizan la pou bay jistis ak akonpanye viktim yo. Pi fò otorite nou yo gen menm atitid ak tout rès sosyete a. Menm si y ap kondane zak la, yo pa janm neglije lonje dwèt sou fanm ak tifi ki viktim yo. Yo toujou panse rekòmandasyon y ap bay pou sa pa rive ankò a, se pou fanm ak tifi sèlman yo la. Paske nan tèt yo, yo toujou kwè se tifi ak fanm ki pou fè respè yo, ki pou pa al nan chanm gason, ki pou abiye yo byen, pou yo pa fè kadejak sou yo. Reyaksyon sa yo pi konplike travay ki pou fèt la, paske li fè gason konprann si medam yo pa fè “respè yo”, yo ka toujou met men sou yo. Sa danjere anpil, paske yon lide konsa pa wè fanm ak tifi kòm moun men tankou yon mòso vyann gason ap tann pou devore lè lide yo di yo.

Travay la anpil, men ou ka pote kontribisyon pa w bèlnègès. Pa janm jije pèsonn ki viktim kadejak paske kadejakè pa bèt ki pa gen kontwòl sou tèt yo. Pa janm ni fawouche, fè blag, jije osnon pa kwè yon tifi/fanm ki ta gen kouraj pataje listwa l ak ou. Okontrè ba l tout sipò w nan moman difisil sa a paske senp ti aksyon sa yo enpòtan anpil nan konba pou derasinnen kadejak lakay nou.

Atik: Stef-any

Foto: UNHCR

Comments

comments